به گزارش پایگاه خبری چهره جهرم، روزگاری به سراهای کهنش می‌نازید، این روزها در حال از دست‌دادن خانه‌هایی تاریخی خود است؛ خانه‌هایی که مثل «خانه‌ی نقدی‌زادگان» در خیابان حافظ و «خانه‌ی پیمان» در محله‌ی گازران، به طور کامل تخریب شده است.

از دیگر سو مالکان خانه‌های تاریخی دیگر در محلات سنتی چون کوشکک، محله‌ی صحرا، گازران، کلوان و… نیز با تلاش برای خروج آن از فهرست میراث فرهنگی، درصدد تخریب و تغییر کاربری آن هستند. منازلی با مالکان خصوصی چون «خانه‌ی آقارضا سنگتراش» و «خانه‌ی دکتر احیا» نیز چشم به راه مرمت توسط میراث فرهنگی یا بخش خصوصی‌اند. خانه‌های تاریخی نیز که به برخی نهادها و انجمن‌های خاصی در جهرم اهدا شده‌اند، هم وضعیتی بهتر ندارند؛ مثل منزل ۱۰۰ساله‌ی «مولازاهدی» که با اینکه به نسبت سرپا بود، در سیل بهمن ماه ۹۵ جهرم، به دلیل بی‌تدبیری متولیان، بیشتر قسمت‌های آن تخریب شد .

خانه‌ی تاریخی اشراق

خانه تاریخی اشراق متعلق به دوره‌ی قاجار در خیابان امام حسین، کوچه‌ی ۶ شهیدان اشراق قرار دارد .

این مجموعه توسط مرحوم حاج ملانصرالله اشراق‌جهرمی به شکل اندرونی و بیرونی در بخش‌های شمالی، غربی و شرقی صورت گرفته است .

بنا به صورت درون‌گرا طراحی شده است و فضاها توسط دالان، حیاط و هشتی از یکدیگر جدا شده‌اند. پس از عبور از در ورودی در ضلع جنوبی از طریق هشتی و یک دالان به حیاط مرکزی خانه با وسعتی حدود ۳۰۰ متر مربع و حوضی در وسط حیاط و دو ردیف باغچه می‌رسیم .

از خصوصیات این بنای تاریخی جدابودن ساختمان‌های تابستان‌نشین و زمستان‌نشین است و اتاق‌های پنج‌دری با تزئینات آجری قالبی و تراش که پیرامون این حیاط قرار گرفته‌اند. خانه‌ی اشراق از اولین نمونه بناهای شهر جهرم بوده که از آجر تراش و مقرنس برای تزئینات استفاده شده است. شبه‌ستون‌های مابین درکها با تزئینات آجرکاری از زیباترین تزئینات بنا محسوب می‌شوند .

از تزئینات و فضاهای دوضلع شرقی و شمالی به اتاق‌های پنج‌دری، پنجره‌های مزیّن به خورشیدی و شیشه‌های رنگی و درهای چوبی دولنگه اشاره کرد .

فضاهای تشکیل‌دهنده ضلع  شرق و غرب نیز اتاق‌هایی با سقف چوبی و پنجره‌های مزین به تزئینات شیشه‌ای، اتاق سردابه، سرویس بهداشتی، راه‌پله، آشپزخانه و چاه آب شرب، حیاط اندرونی با حوض مستطیلی و شیر آب سنگی است .

در ضلع شرقی حیاط اصلی، بنا از طریق یک راهرو با سقف هلالی به حیاط دیگری به مساحت ۲۰۰ متر مربع می‌رسد که در آن اتاق سه‌دری، دو اتاق با تزئینات گچ‌بری، مطبخ و چاه آب قرار دارد. این حیاط بر خلاف حیاط اصلی تزئینات گچ‌بری دارد .

این خانه در شهریورماه سال ۱۳۹۳ به شماره ۳۱۱۳۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. در سال ۱۳۸۸ منزل اشراق به مرکز جهرم‌شناسی جهرم اهدا شد و دفتر این مرکز در آنجا قرار دارد .

خانه‌ی تاریخی مولازاهدی؛ آینه‌خانه‌ی صدساله‌ی جهرم در معرض تخریب کامل

این خانه‌ی قاجاری در یکی از محله‌های قدیمی جهرم به نام «گازران» است که بناهای تاریخی متعددی چون مسجد محمدیه و مسجد نو، حمام پیمان و حمام گازران، امام‌زاده شاهزاده حسین و سیدقطب‌الدین، آب‌انبار حاج‌آقارضا و خانه‌های تاریخی نظیر خانه‌ی اشراق و خانه‌ی مولازاهدی در آن، وجود دارد .

این خانه‌ را در دوره‌ی قاجار، خان بخش هکان شهرستان جهرم پس از مهاجرت به جهرم، در مجاورت حمام پیمان در محله‌ی سنتی گازران، احداث کرد و بعدها به خانواده‌ی مولازاهدی به ارث ‌رسید. وراث مرحوم مولازاهدی نیز در سال ۱۳۹۱ این خانه به «انجمن دوستداران میراث فرهنگی» جهرم اهدا ‌کردند و این اثر در حال گذراندن مراحل ثبت تاریخی بود که با بی‌تدبیری نزدیک به ۴۰درصد بنا تخریب شد. خانه‌ای سه ایوانه از مجموعه‌ای بسیار بزرگ‌تر با ساختمان‌هایی در ضلع‌های جنوبی، شرقی و شاه‌نشینی منحصربه‌فرد آیینه‌کاری شده با ارسی، گنجه، درهایی چوبی با آیینه‌کاری رنگی و حوض هندسی و سر شیر سنگی و حیاطی سنگفرش. اکنون سقف شاه‌نشین آیینه‌کاری باقی نمانده و ارسی هم از جای خود خارج شده و البته بسیاری از اسباب منزل مثل کتاب‌های نفیس و سرشیر آن به سرقت رفته است .

ساخت شاه‌نشین‌های آیینه‌کاری بیشتر در دوره‌ای رونق گرفت که تجارت شیشه ایران با کشور ایتالیا بود و به دلیل دوری مسافت و سختی مسیر، برخی از شیشه‌ها شکسته می‌شدند. معماران ایرانی با خوش‌ذوقی، این تکه‌های شکسته‌ی شیشه را برش می‌دادند و آن‌ها در کنار یکدیگر با اصول هندسی می‌چیدند و اتاق‌های آیینه‌کاری می‌ساختند. این خانه به اندازه‌ای زیبا بود که در دوره‌ی سابق با وجود کمبود امکانات، فیلمی نیز از آن تهیه شده بود .

آیینه‌خانه‌ی ۱۰۰ساله‌ی خانه‌ی مولازاهدی یکی از منحصر به فردترین اتاق‌های این مجموعه و خانه‌های تاریخی جهرم بود که با توجه به بودجه‌ای که برای مرمت این بنا گرفته شده بود، انتظار عملکرد بهتری برای حفاظت آن از انجمن دوستداران میراث فرهنگی می‌رفت. به دلیل بی‌توجهی‌ها، نخست قسمت‌هایی از سقف اتاق ریخت، اما ضرر اصلی وقتی متوجه این مجموعه شد که متولیان برای تعمیر این منزل، سقف آیینه‌خانه و ارسی آن را به طور کامل برداشتند و برای حفاظت از آن در ایام بارندگی، به کشیدن پلاستیک بر سقف اکتفا کردند .

اما در بارندگی‌های شدید اخیر، تخریب بخشی از دیوار بنا به دلیل عدم رسیدگی به موقع، گرفتگی راه ناودان‌ها، سقوط تیر چراغ برق بر روی آن و البته آوار منازل همسایگان، کوچه را مسدود کرد و از این رو شهرداری محوطه‌ی اطراف آن را نوار خطر گذاشت. پیش از این نیز به دلیل عدم رسیدگی، نخل قدیمی منزل نیز قبلاً در حیاط سقوط و به بخشی از بنا آسیب رسانده و البته این خانه نیز از دستبرد سارقان در امان نمانده بود .

خانه‌ی تاریخی پیمان در محله‌ی گازران

“خانه‌ی تاریخی پیمان” متعلق به دوره قاجاریه‌ یکی از مهمترین خانه‌های تاریخی شهرستان جهرم به شمار می‌رفت و در محله‌ی گازران نزدیک به حمام پیمان قرار داشت. مرحوم پیمان یکی از متمولین جهرم در گذشته بود .

این خانه تاریخی که در بافت تاریخی شهرستان جهرم قرار داشت با معماری بسیار زیبایی شامل دو قسمت اندرونی، بیرونی بود. بزرگترین بادگیر جهرم نیز در این منزل قرار داشت؛ اما متأسفانه در اردیبهشت سال ۱۳۹۲ این خانه تخریب شد .

خانه‌ی تاریخی پیمان در منطقه‌ی پیمانیه

به جز خانه‌ی پیمان در محله‌ی گازران، خانه‌ی‌ اعیانی دیگری نیز متعلق به یکی دیگر از افراد خانواده‌ی پیمان به نام جعفر پیمان در منطقه‌ی مشهور به پیمانیه(که املاک موروثی این خانواده در آن قرار داشته است)، در حوالی منطقه‌ی صحرای شهدای جهرم قرار دارد که بیمارستان پیمانیه نیز در جوار آن است .

به گفته‌ی عباس پیمان، نوه‌ی مرحوم جعفر پیمان، پدربزرگش حدود ٦٠ تا ٧٠ سال پیش، با هزینه‌ی هفتصدهزار تومان این منزل را ساخت. نقشه‌ی بنا از مهندسی انگلیسی خریداری شده بود و مربوط به خانه‌های اربابی و دوک‌نشین‌های انگلیس بود .

عباس پیمان می‌گوید: ما تا سال ٧٨  در آنجا اقامت داشتیم و بعد به دنبال اهدای املاک، به دانشگاه علوم پزشکی تحویل دادیم؛ ولی متاسفانه با بی‌مسئولیتی دست اندرکاران این خانه به وضعیت نامطلوبی افتاده است. روزی که ما این خانه را تحویل دادیم گفتند قرار است به موزه‌ی طب جهرم تبدیل شود، بعد گفتند می‌خواهیم یک واحد مهدکودک برا بچه‌های پرسنل بیمارستان بسازیم و از این ساختمان استفاده می‌کنیم؛ اما نه تنها هیچ کاری برای آن انجام نشد، بلکه با بی‌فکری و بی‌خیالی مسئولان، تخریب این بنا شروع به شد. در حال حاضر دیوارهای این منزل را خراب شده، شیشه‌ها شکسته، حتی سیم‌کشی‌های ساختمان را هم از دیوار بیرون کشیده‌اند و گوشه‌ای از سقف یکی از اتاق‌ها ریخته است .

خانه‌ی تاریخی نقدی‌زادگان

خانه‌ی تاریخی نقدی‌زادگان، حدود ۱۲سال پیش تخریب شد. مساحت این خانه ۷۰۰متر با بادگیر، بالاخانه‌های تودرتو، درک، ارسی‌هایی با شیشه‌های رنگی، حوض و نهر بود. بنای این خانه به اندازه‌ای جالب بود که بخشی از فیلم در محاصره(۱۳۶۰) در این خانه ضبط شد و ضبط برنامه‌های تلویزیونی چون یک قسمت «صبح به خیر» نیز در آن انجام گرفته بود. این منزل پنج‌دری‌های گچ‌کاری‌شده و تالار آینه‌کاری در دوره‌ی زندیه به سبک ارگ کریم‌خانی ساخته شد. حاجی نقدی‌زادگان، در آن زمان برای ساخت این منزل، معماری را یزد به جهرم آورد و به اندازه‌ای از کار معمار این بنا راضی بود که به پاداش ساخت این خانه، معمار را به سفر حج ‌فرستاد. به گفته‌ی صاحب فعلی بارها برای تعمیر و مرمت این منزل به اداره‌ی میراث فرهنگی جهرم وشیراز مراجعه شد، اما به علت شکم‌آوردن دیوارها به سمت حیاط، جلوآمدن پی‌های آن و جلوآمدن درک‌هایی با شیشه‌های یک‌پارچه، خطرزا بودن و احتمال ریزش قریب‌الوقوع، ناچار به تخریب این خانه شدند .

خانه‌ی طوفان

منزل تاریخی طوفان مربوط به دوره پهلوی اول است، یک زیرزمین وسیع و یک طبقه شاه‌ نشین دارد که راه دسترسی به آن پلکان سنگی دو طرفه به سبک و سیاق هخامنشی با سنگ‌های بادبر است و در هر طرف با پنج پلکان به پاگرد و در انتها با چهار پله به ‌ایوان منتهی می‌شود .

ایوان شاه‌نشین نیز چهار ستون و دو ستون‌نما با بدنه چهارگوش و سیمانی دارد که در ایوان راهرویی مرکزی و دو اتاق جانبی قرار دارد  و به اتاق‌های سه دری با در و پنجره‌های چوبی می‌رسد .

سقف این اتاق‌ها تیر چوبی و توفال کاری با نقاشی‌های سقفی است و هر کدام از این اتاق‌ها به اتاق‌های پشتی راه می‌یابد و در انتهای شرقی ایوان اتاق بیضی شکلی است که اتاق مطالعه و کتابخانه طوفان بوده است. زیرزمین این خانه نیز وسیع و نسبت به سایر قسمت‌ها شکل اصلی خود را بیشتر حفظ کرده است .

در سقف آن آجرکاری‌های زیبایی کار شده و فضاهای زیرزمین به صورت تودرتو قرینه بوده و متشکل از یک فضای مرکزی و دو اتاق جانبی در هر طرف است .

انتهای شرقی زیرزمین نیز حمام کوچکی با فضای رختکن و گرم‌خانه است. این حمام هنوز بر جای خود باقی است و حیاط به سبک بسیار زیبایی موزائیک‌کاری شده و حوض مرکزی مدوّری در وسط آن قرار دارد .

دور تا دور حیاط دارای ازاره سنگی بوده که در سمت شرق نیز سکویی حدود یک متر تعبیه شده است و دو پنجره سنگی مشبک نیز برای نورگیر زیرزمین‌ها در دو طرف پلکان مرکزی قرار دارد و اصطبل خانه نیز در ضلع جنوبی قرار داشته است .

این بنا دارای کنگره‌هایی به سبک هخامنشی بوده و در قسمت بالای سقف نیز بادگیری برای تهویه و خنک کردن فضای اتاق‌ها ساخته شده است .

خانه‌ی طوفان در سال ۱۳۸۷ طبق وصیت‌نامه جلال طوفان به میراث فرهنگی فارس اهدا شد و اداره‌ی کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری فارس با توجه به ارزش‌های تاریخی-فرهنگی خانه‌ی طوفان در سال ۱۳۸۸ اقدام به ثبت آن در فهرست آثار ملی ایران کرد که هم اکنون با شماره ثبتی ۲۶۶۴۹ دراین فهرست قرار گرفته است .

این منزل در خیابان عبرت جهرم قرار دارد و در حاضر اداره‌ی‌ میراث فرهنگی جهرم در آنجا مستقر است .

خانه‌ی‌آقارضا سنگتراش

خانه‌ی تاریخی استادرضا کوهکن معروف به آقارضا سنگ‌تراش، واقع در میدان مصلی جهرم، یکی از خانه‌های تاریخی جهرم با قدمت بیش از صدسال است .

این خانه دو قسمت دارد؛ بخشی از بنا حدود ۲۰۰ سال و دیگری حدود ۱۲۰ سال پیش ساخته شده است. عمارت خانه از دو طبقه تشکیل شده، سرداب‌ها در زیر و اتاق‌های مهمان و سه‌دری و پستو در بالا و ایوانی که با دو راه‌پله‌ی قرینه به حیاط متصل می‌شود .

سرداب‌ها نورگیرهای سنگی با نقوش مشبک دارند و پنجره‌های اتاق‌های بالا، چوبی است و دو ارسی چوبی نسبتاً بزرگ با شیشه‌های رنگی نیز دارد که به دلیل پرهیز از سرقت از محل اصلی آن خارج شده است .

در سراسر نمای بیرونی این بنا، از دیوارهای حیاط و سرطاق‌ها و ورودی‌ها، نقوشی از تصاویر مختلف تخت‌جمشید، روی سنگ تراشیده‌شده و چهار طرف، عمارت ساخته شده است و کف سنگی و حوضی هندسی با عمق کم نیز دارد .

معماری آن از جهاتی چون حکاکی روی سنگ و ایوان و راه‌پله‌های قرینه، به منزل تاریخی طوفان در جهرم نیز شباهت دارد. این بنا به دلیل جنس سنگ مصالح، مراقبت و البته دالان ورودی ساباط‌ مانند خانه تا حدودی از نظر ظاهری، استوار مانده است .

صاحب خانه و معمار آن، آقارضا سنگ‌تراش، سنگ‌های به کار رفته در این بنا را از بزرگترین غار دست‌ساز خاورمیانه یعنی غار سنگ‌اشکن جهرم آورده و خانه‌ی خود و چند خانه‌ی دیگر در جهرم را با آنها ساخته است .

آقارضا سنگ‌تراش، در تراش سنگ و بنایی، شاگرد معماری ایتالیایی به نام مسیو آرژانتی‌ بوده که در سنگ‌تراشی مهارت داشته‌ است .

در حال حاضر، مالکیت این خانه در اختیار ورثه‌ی مرحوم سنگ‌تراش است. مصلی‌نژاد، یکی از وراث و نوه‌ی استاد کوهکن، با اشاره به پیشینهٔ این بنا، از تمایل وراث به مرمت اصولی و بازسازی این بنا، در صورت حمایت دولتی یا بخش خصوصی خبر داده است .

متأسفانه به دلیل تعمیرات غیراصولی، معماری این خانه تا حدودی شکل اصلی خود را از دست داده است و در صورت ادامه، اثری از معماری اصیل این بنای زیبا چیزی باقی نخواهد ماند .

خانه‌ی هنر جهرمی

خانه‌ی تاریخی مرحوم هنر در زمان پهلوی اول در صادق‌آباد جهرم ساخته شده و در جلوی آن ایوان با چهار ستون وجود دارد که روبه‌روی آن، حوض بزرگ منزل قرار دارد. بالای ایوان نقوش برجسته‌ای دیده‌ می‌شود و پشت‌بام این خانه نیز مزین نرده‌هایی آجری مشبک با تزئینات است.

به نظر می‌رسد داشتن مالک خصوصی و دور از دسترس عموم بودن، باعث شده که معماری آن تقریباً به صورت خوبی باقی بماند. خانه‌ی هنر به ثبت ملی رسیده است .

خانه‌ی دهقانی

خانه‌ی تاریخی دهقان یکی از خانه‌های تاریخی منحصربه‌فرد دوره‌ی قاجاریه تا پهلوی در روستای موسویه (دهزیر) از دهستان علویه، بخش کردیان شهرستان جهرم واقع شده است .

این بنای تاریخی متعلق به دهقان، خان روستای دهزیر بوده که بعدها فردی به نام طحان آن را می‌خرد. کتیبه‌های موجود در خانه مزین به آیاتی از قرآن، بیانگر ساخت این بنا را در سال ۱۳۱۸ ه.ق است .

در نمای بیرونی، این خانه به شکل قلعه‌ای با برج و باروهای خشتی دیده می‌شود.  ورودی این خانه‌ در ضلع شمال است که با راهرویی به حیاط مرکزی راه می‌یابد. ضلع شمالی بنا نیز در دو طبقه ساخته شده است. در سمت چپ، اتاق پنج‌دری بزرگی با درهای چوبی ساده قرار دارد و پس از اتاق، دالانی است که از یک سو به اتاقی دیگر و از یک سو به پلکان طبقه‌ی دوم منتهی می‌شود .

تزئیناتی چون گچ‌بری، آینه‌کاری و نقاشی روی سقف چوبی و استفاده از رنگ‌های طبیعی به ویژه آبی و قرمز، نقوش گل و مرغ در نما با استفاده از گچ و ساج سبز و همچنین بادگیر از ویژگی‌های شاخص معماری این اثر تاریخی است که زیبایی آن را دوچندان ساخته است .

حوض سنگی و چهار باغچه‌ی قرینه در اطراف آن، که از دیگر ویژگی‌های خانه‌های قدیمی است، جلوه‌ی خاصی به حیاط خانه‌ی دهقان داده‌اند. البته در طول سالیان متمادی در اثر تعمیرات متعدد، دخل و تصرفاتی در بنا صورت گرفته و بخش‌هایی مانند حمام، سرویس بهداشتی و تغییر کاربری یک اتاق به آشپزخانه صورت گرفته است .

اداره‌ی کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری فارس با توجه به ویژگی‌های معماری این اثر، آن را در فهرست آثار ملی ایران ثبت کرده است .

به گزارش ایسنا، متأسفانه در جهرم که منازلی با قدمتی تاریخی و قابل مرمت و استفاده بسیاراست، اما هیچ اراده‌ یا اقدامی برای نگهداری، مرمت، مشارکت در نگهداری توسط بخش خصوصی یا خیّران فرهنگی و… وجود ندارد .

شاید عادت کرده‌ایم تا چیزی را داریم آن را فراموش و وقتی از بین رفت مرتب از آن یاد کنیم .

هر چند که معمولاً توجهی به این آثار نمی‌شود و همواره شاهد تخریب و آوار این آثار تاریخی که گویای قدمت جهرمند، هستیم، اما امید می‌رود که انتشار این گونه گزارش‌ها، تلنگری به مسئولان امر و متولیان فرهنگی باشد .